Ghi lại tiếng nói của người lớn tuổi thế nào?

Vì sao phải ghi người lớn tuổi trước tiên?

Vì họ giữ từ mà không ai khác còn giữ, và vì thời gian còn lại ngắn. Mỗi người lớn tuổi mất đi là một kho từ đóng lại, không mở lại được. Với từ đang mất, người lớn tuổi là nguồn sống duy nhất, còn sách chỉ là nguồn chết.

Cần chuẩn bị gì?

Một điện thoại ghi âm được với pin đầy và bộ nhớ trống, một chỗ yên tĩnh trong nhà, và một buổi không vội. Không cần máy chuyên. Cần nhất là thời gian: một buổi hai giờ cho nhiều từ hơn bốn lần mười lăm phút.

Xin phép thế nào?

Nói thật là mình muốn giữ lại cách ông bà nói cho con cháu sau này, và xin ghi âm buổi nói chuyện. Người lớn tuổi thường vui khi biết tiếng nói của mình được quý. Nói rõ ghi để làm gì, và hỏi họ có muốn được nêu tên hay không.

Vì sao không hỏi từ rời?

Vì trí nhớ từ không mở bằng câu hỏi từ nào cũ. Hỏi bà biết từ cũ nào không thì bà không nhớ. Hỏi hồi đó bà bắt cá bằng gì thì lờ, đó, nò, đăng tự ra, kèm cách dùng và kèm chuyện. Từ sống trong việc và trong chuyện, không sống rời.

Gợi chuyện gì để từ ra nhiều?

Chuyện nghề, chuyện chợ, chuyện bếp, chuyện nhà cửa, chuyện đám tiệc, chuyện đi lại. Mỗi chủ đề mở một bộ từ. Chuyện nghề cho từ dụng cụ, chuyện chợ cho từ đồ vật và tiền bạc, chuyện bếp cho từ món ăn, chuyện đám tiệc cho từ xưng hô và lễ.

chuyện nghề

Hồi đó ông làm gì, làm bằng cái gì, mùa nào.

chuyện chợ

Đi chợ nào, mua gì, trả bằng gì, ai bán.

chuyện bếp

Nấu gì, nấu bằng gì, để đồ ở đâu.

Trong lúc ghi thì làm gì?

Để máy chạy suốt buổi và để người ta kể, không ngắt. Ghi chép bên cạnh những chỗ mình chưa hiểu để hỏi lại cuối buổi. Từ quý thường bật ra ở phút thứ bốn mươi, khi người kể đã quên máy và đang ở trong chuyện.

Hỏi lại cuối buổi thế nào?

Đọc lại từ mình chưa hiểu và hỏi từ đó là cái gì, hình dáng ra sao, dùng làm gì, còn ai gọi vậy không. Câu còn ai gọi vậy không cho biết từ đang ở tầng nào của việc mất. Ghi cả câu trả lời này, vì nó là nhãn cho từ.

Ghi bối cảnh gồm những gì?

Tên người kể hoặc mã nếu họ không muốn nêu tên, tuổi, giới, nơi sinh, nơi sống lâu nhất, nghề, ngày ghi, nơi ghi, và tên người ghi. Thiếu tuổi hoặc nơi sinh là bản ghi gần như không dùng được cho nghiên cứu, vì không biết tiếng ấy của ai và của đâu.

Chép ra thế nào?

Nghe lại và chép những đoạn có từ lạ, mỗi từ kèm cả câu người ta nói, và mốc thời gian trong tệp ghi âm để quay lại nghe được. Không cần chép hết buổi; chép chỗ có từ là đủ. Viết đúng chính tả để tra được, giọng thì nằm trong tệp ghi âm.

Một buổi ghi được bao nhiêu từ?

Thường hai mươi tới năm mươi từ mà người ghi chưa biết, nếu người kể trên bảy mươi và kể về nghề cũ. Buổi đầu nhiều nhất; các buổi sau ít hơn nhưng sâu hơn vì người kể đã quen và nhớ thêm.

Ghi rồi thì gửi đi đâu?

Gửi vào từ điển kèm bối cảnh, hoặc gửi cho một dự án ghi âm tiếng nói địa phương nếu có, và giữ một bản trong nhà cho con cháu. Ghi mà cất trong điện thoại là ghi cho mình. Gửi đi thì thành chứng cứ mà người khác dùng được.

Bản ghi thành chứng cứ khi nào?

Khi có đủ bối cảnh và có câu người nói dùng từ. Một từ có câu, có tuổi người nói, có nơi, có ngày là một chứng cứ. Hai người khác nhà cùng dùng một từ là hai chứng cứ độc lập, và từ ấy đủ ngưỡng để từ điển ghi là có thật.

Người kể nói giọng nặng thì chép sao?

Chép từ theo chính tả, không chép theo giọng. Bà nói dui thì chép vui, nói mắc thì tra xem là mắt hay mắc theo nghĩa. Giọng đã có trong tệp ghi âm, chép chữ là để tra và để người khác đọc.

Người lớn tuổi không muốn ghi âm thì sao?

Thì ghi chép tay, và vẫn ghi bối cảnh đầy đủ. Ghi tay mất giọng nhưng giữ được từ và câu. Tôn trọng ý người kể là điều đầu tiên, và nhiều người ban đầu ngại rồi sau lại vui khi thấy con cháu quý tiếng mình.

Nên bắt đầu khi nào?

Tuần này, với người lớn tuổi nhất trong nhà mình. Không có lúc nào tốt hơn lúc này, vì kho từ ấy chỉ đóng lại chứ không mở thêm. Một buổi chiều với điện thoại và câu hỏi hồi đó ông làm gì là đủ để bắt đầu.