Trụ cột số 5 / 10 trong Tiếng Việt toàn thư

Ca dao, Tục ngữ & Thành ngữ

Di sản văn học dân gian truyền khẩu, dẫn chứng văn chương và giải nghĩa từ vựng phương Nam

Văn học dân gian là cội nguồn nuôi dưỡng tâm hồn và định hình vẻ đẹp tiếng Việt qua ngàn năm lịch sử. Từ những câu thành ngữ bốn chữ cô đọng như kim ngôn, tục ngữ đúc kết quy luật tự nhiên và nhân sinh quan, cho đến những điệu hò sông nước Nam Bộ mênh mang sóng nước Cửu Long và những bài vè, đồng dao mộc mạc, tất cả kết tinh thành một kho tàng ngôn ngữ sống động, giàu nhạc tính và thấm đẫm tình người.

Gồm 4 chuyên đề khảo cứu sâuChuẩn mực học thuật quốc tế OxfordDẫn chứng văn học Nam Bộ & Cổ điển chuẩn mực

10 Trụ Cột Tri Thức Tiếng Việt

Xem trang tổng quan
Kho Ngữ Liệu Thực Chứng & Giải Nghĩa Từ Vựng

Toàn Cảnh Kho Ca Dao, Tục Ngữ & Thành Ngữ Trên VietLayers

Mỗi câu ca dao, tục ngữ và thành ngữ đều được giải nghĩa tường tận từng từ gốc (như nạ, ngãi, kiểng, bông, vùa, liu riu, lòng tong) và đối chiếu trực tiếp với dẫn chứng văn học Nam Bộ của Sơn Nam, Hồ Biểu Chánh, Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Đình Chiểu và Doãn Quốc Sỹ.

Mở Từ Điển Ca Dao & Tục Ngữ
93 mục từTục ngữ & Thành ngữ độc lậpGồm 5 câu tục ngữ và 88 thành ngữ đã xuất bản kèm dẫn chứng
66 mục từTừ vựng có dẫn chứng Ca daoGiải nghĩa từ cổ và phương ngữ Nam Bộ bảo lưu trong câu hát
2.162 đoạnTuyển tập Ca Dao Nhi Đồng171 bài đồng dao và hát ru Việt Nam do Doãn Quốc Sỹ sưu tập
228 đoạnKhảo cứu Ca Dao Hậu GiangHò văn, hò truyện, hò mép và hát đưa em do Sơn Nam ghi chép
Phân Tích Ngữ Nghĩa & Chứng Liệu Văn Chương

Ca Dao, Tục Ngữ Kèm Giải Nghĩa Từ & Cụm Dẫn Chứng

Bấm vào từng từ khóa bên dưới câu ca dao hoặc tục ngữ để mở trang giải nghĩa chi tiết trong từ điển.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #1

“Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, Có danh có vọng nhớ thầy khi xưa.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Lời răn dạy cốt lõi về đạo lý tri ân của người Việt: khi được hưởng thành quả ngọt lành hay đạt tới danh phận tốt đẹp, con người phải luôn ghi nhớ công lao gây dựng, vun bồi của tiền nhân, cha mẹ và thầy cô.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Nhắc nhở người hưởng lợi ích không quên công sức và sự hy sinh của người tạo dựng.

Trả lại cái ơn và đáp lại cái nghĩa của người đã cưu mang, giúp đỡ mình.

tục ngữdanh từ

Câu nói ngắn gọn, có vần điệu, truyền miệng lâu đời để đúc kết kinh nghiệm sống và đạo lý.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtHồ Biểu Chánh (Chị Đào, Chị Lý)
“Huống chi muốn đền ơn đáp nghĩa, muốn được má vui vẻ mà sống với con, dầu con phải cưới một người vợ quê mùa hèn hạ con cũng không nệ.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Dẫn chứng văn học Nam Bộ khắc họa chữ hiếu và tấm lòng trọng ân nghĩa hơn danh lợi bề ngoài.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #2

“Uống nước nhớ nguồn.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Mượn hình ảnh dòng nước mát bắt đầu từ mạch nguồn sâu thẳm để khuyên con người giữ trọn lòng biết ơn đối với tổ tiên, quê hương và những người đi trước đã mở đường.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Khuyên người đời biết ơn cội nguồn và những người góp công tạo nên thành quả hôm nay.

Nền nếp đạo đức, lẽ ăn ở phải đạo trong gia đình và ngoài xã hội.

ngãidanh từ

Cách đọc Nam Bộ của chữ nghĩa (義): lẽ phải, sự thủy chung có trước có sau giữa người với người.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtNguyễn Đình Chiểu (Lục Vân Tiên)
“Nhớ câu kiến ngãi bất vi, làm người thế ấy cũng phi anh hùng.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Quan niệm trọng nghĩa khí và đạo lý gốc rễ của người phương Nam trong kiệt tác Lục Vân Tiên.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #3

“Lá lành đùm lá rách.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Hình ảnh chiếc lá nguyên vẹn bao bọc chiếc lá rách khi gói bánh được nâng lên thành triết lý tương thân tương ái: người có điều kiện đùm bọc, sẻ chia với người đang gặp cảnh ngặt nghèo.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Lời khuyên người đủ đầy chia sẻ, nâng đỡ người đang thiếu thốn hoặc hoạn nạn.

vùadanh từ

Gáo làm bằng nửa sọ dừa dùng đong gạo trong nhà; biểu tượng của sự san sẻ từng vùa gạo lúc khó khăn.

Cách ăn ở, cư xử có tình có lý với bà con chòm xóm trước chuyện đời.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtSơn Nam (Hương Rừng Cà Mau)
“Nay mai có hát bội tới, trước mua vui sau làm nghĩa, mỗi nhà nên tùy hỷ góp vài vùa gạo để nuôi họ.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Nếp sống hào sảng, trọng nghĩa tình và sẵn lòng đùm bọc nhau bằng từng vùa gạo của cư dân vùng đất mới.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #4

“Nước chảy đá mòn.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Dòng nước mềm mại nhưng chảy mãi không ngừng cũng làm mòn tảng đá cứng; khuyên con người kiên trì, bền chí rèn luyện mỗi ngày thì việc khó mấy cũng thành công.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Sự tác động nhỏ nhưng bền bỉ, đều đặn qua năm tháng sẽ vượt qua thử thách lớn.

Coi vấp ngã là bài học kinh nghiệm để sửa sai và tiến tới kết quả trọn vẹn.

Làm lụng cực nhọc, mồ hôi tuôn chảy cay xè cả mắt mới dựng nên cơ nghiệp.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtHồ Biểu Chánh (Nhơn tình ấm lạnh)
“Cha mẹ tôi làm đổ mồ hôi xót con mắt mới có ruộng vườn nhà cửa, bây giờ quân bá vơ ở đâu nó đến giựt, trời ngó xuống mà coi!”

Ngữ cảnh chứng liệu: Khắc họa công sức lao động bền bỉ, nhọc nhằn qua năm tháng để gây dựng ruộng vườn.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #5

“Quen việc nhà nạ, lạ việc nhà chồng.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Diễn tả tâm lý bỡ ngỡ tự nhiên của người con gái mới về làm dâu: ở nhà mẹ đẻ thì thuộc từng nếp ăn nếp làm, sang nhà chồng mọi thứ đều mới mẻ nên cần thời gian học hỏi, làm quen.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

nạdanh từ

Từ Việt cổ chỉ người mẹ đẻ; nhà nạ là nhà mẹ ruột, đối xứng với nhà chồng.

Học cách ăn ở, nói năng, cư xử lịch sự, biết điều trong gia đình và xã hội.

Bốn phẩm chất truyền thống: khéo léo việc làm, dáng vẻ đoan trang, lời nói lễ độ, nết ăn ở đàng hoàng.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtBan biên soạn VietLayers (Khảo cứu mục từ Nạ (Đối chiếu Đại Nam quấc âm tự vị))
“Trong câu tục ngữ, nhà nạ nghĩa là nhà mẹ đẻ, không phải một kiểu nhà riêng.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Phân giải từ cổ 'nạ' còn bảo lưu nguyên vẹn trong kho tàng tục ngữ tiếng Việt.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #6

“Cái nết đánh chết cái đẹp.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Khẳng định phẩm hạnh, tánh tình và cách cư xử đàng hoàng (cái nết) có giá trị bền lâu hơn vẻ hào nhoáng bên ngoài (cái đẹp).

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

nếtdanh từ

Tánh tình và cách cư xử đã thành thói quen tốt đẹp của một con người (tánh nết, nết na).

raudanh từ

Trong tục ngữ 'rau nào sâu nấy': ví con cái thừa hưởng tánh nết và nếp nhà của cha mẹ.

Hai người tương xứng với nhau về tuổi tác, tánh tình và hoàn cảnh khi kết duyên.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtNguyễn Đình Chiểu (Lục Vân Tiên)
“Mấy năm hẩm hút tương rau, khó nghèo nỡ phụ sang giàu đâu quên.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Đề cao cái nết thủy chung, cùng nhau chịu đựng cảnh nghèo khó tương rau không đổi lòng.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #7

“Thợ rèn không dao ăn trầu.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Nghịch lý hóm hỉnh trong đời sống nghề nghiệp: người chuyên rèn dao rựa cho khắp thiên hạ nhưng trong nhà mình lại thiếu chính con dao nhỏ để bổ cau ăn trầu vì mải lo việc cho khách.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

rènđộng từ

Nung sắt thép cho đỏ mềm rồi đập thành dao, rựa, lưỡi cày; thợ rèn là người làm nghề ấy.

tục ngữdanh từ

Lời đúc kết kinh nghiệm dân gian tinh tế, vừa thực tế vừa pha chút tự trào.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtBình Nguyên Lộc (Kho văn xuôi Nam Bộ (Mục từ Rèn & Tục ngữ))
“Nàng nghĩ đến câu tục ngữ của ta: thợ rèn không dao ăn trầu, và rất vui lòng mà nhận hoa của con người dễ mến nầy.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Câu tục ngữ được nhà văn Nam Bộ vận dụng tự nhiên trong đời sống giao tiếp thường ngày.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #8

“Thấy người sang bắt quàng làm họ.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Phê phán thói xu nịnh, vụ lợi: khi thấy người khác có danh phận, quyền thế hoặc giàu sang thì vội vàng nhận vơ là bà con thân thích để dựa hơi.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Cố nhận quan hệ họ hàng không có căn cứ với người sang trọng để thơm lây.

Hai gia đình ngang nhau về nền nếp và gia cảnh trong quan niệm hôn nhân xưa.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtBình Nguyên Lộc (Nhìn Xuân Người Khác)
“Người ta bắt quàng làm họ với một tay triệu phú, nhưng không ai lại khoe mình là một ngôi sao lu, trừ phi người ta quả là ngôi sao đó thật.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Bình Nguyên Lộc mổ xẻ tâm lý chuộng danh lợi thế gian qua thành ngữ 'bắt quàng làm họ'.

Tục ngữ Việt NamMục khảo cứu #9

“Tháng năm chưa nằm thì sáng, Tháng mười chưa cười thì tối.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Đúc kết quy luật thiên văn và thời tiết theo lịch nông nghiệp: vào mùa hạ (tháng năm âm lịch) ngày dài đêm ngắn, còn vào mùa đông (tháng mười âm lịch) ngày ngắn đêm dài, giúp nhà nông chủ động sắp xếp giờ giấc cày cấy.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Khoảng thời gian từ chập tối tới sáng hôm sau, chỉ sự chuyển dịch thời gian rất mau lẹ.

mưa nấm mốicụm từ thời tiết

Cơn mưa đầu mùa trong lúc trời còn nắng ở Nam Bộ, báo hiệu mùa nấm mối mọc.

mưa chùm mâycụm từ thời tiết

Cơn mưa bất chợt, phạm vi hẹp và chóng tạnh theo cách gọi dân gian phương Nam.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtKho văn học Nam Bộ (Dẫn chứng mục từ Tục ngữ (VietLayers))
“Trong xứ mình có câu tục ngữ: Tháng 5 chưa nằm thì sáng, tháng 10 chưa cười thì tối.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Cách gọi chuẩn mực của người miền Nam ('chưa nằm thì sáng / chưa cười thì tối') trong văn chương truyền thống.

Ca dao Nam BộMục khảo cứu #10

“Nước chảy liu riu, lục bình trôi líu ríu, Anh thấy em nhỏ xíu anh thương.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Bức tranh thủy mặc đặc trưng của kênh rạch miền Tây: dòng nước êm đềm chảy nhẹ, đám lục bình trôi quấn quýt bên nhau, làm nền cho lời tỏ tình mộc mạc, dịu dàng và chân thật của chàng trai phương Nam.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

liu riutính từ; trạng từ

Tả dòng nước chảy nhẹ, êm và đều, hoặc ngọn lửa nhỏ cháy âm ỉ.

líu ríutính từ, phụ từ

Tả sự chuyển động nối tiếp nhau, quấn quýt không rời của đám lục bình trên mặt nước.

lục bìnhdanh từ

Loài cây thủy sinh nổi thành từng đám trên sông rạch Nam Bộ, nở bông tím biếc.

huê tìnhdanh từ, tính từ

Tình ý trao duyên nam nữ; hát huê tình là lối hát đối đáp giao duyên trên sông nước.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtBình Nguyên Lộc (Những Bước Lang Thang Trên Hè Phố Của Gã Bình Nguyên Lộc)
“Nhưng hình ảnh của cô lái đò xưa luôn luôn rung cảm mỗi khi câu ca dao trên đây vang lên trong một khoang thuyền.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Sức sống ngân vang của câu ca dao trên những dòng sông rạch miền Nam qua ngòi bút Bình Nguyên Lộc.

Ca dao Nam BộMục khảo cứu #11

“Chờ em cho mãn kiếp chờ, Chờ cho rau muống vượt lên bờ trổ bông. - Rau muống trổ bông lên bờ nó trổ, Ai biểu anh chờ mà anh kể công ơn.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Cặp câu hát đưa em và hát đối đáp tiêu biểu của vùng Hậu Giang: chàng trai thề đợi chờ chung thủy bằng hình ảnh rau muống vượt lên bờ trổ bông, liền được cô gái đối lại sắc sảo, thông minh mà duyên dáng.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

bôngdanh từ

Từ Nam Bộ chỉ hoa của cây cỏ (trổ bông, bông súng, bông điên điển); biến âm lịch sử do kỵ húy.

ca daodanh từ

Chữ Hán viết 歌謠: câu hát, bài thơ dân gian truyền miệng; dân gian Nam Bộ xưa gọi cụ thể là hát đưa em, hát huê tình, hò chèo ghe.

bằng trắcdanh từ

Luật phối thanh điệu Bằng (ngang, huyền) và Trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng) trong thơ lục bát và ca dao.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtSơn Nam (Nói Về Miền Nam (Nhận Xét Về Ca Dao Hậu Giang))
“Trong ngôn ngữ bình dân, không nghe nói đến danh từ ca dao. Căn cứ vào nhạc điệu, trường hợp sử dụng, họ gọi đó là hát đưa em, hát huê tình, hát đối, hò chèo ghe, hò xay lúa, hò cấy.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Khảo cứu thực địa của học giả Sơn Nam về cách gọi tên và đối đáp ca dao của cư dân miền Hậu Giang.

Ca dao Nam BộMục khảo cứu #12

“Người ta rượu sớm trà trưa, Thân em đi nắng về mưa cả ngày.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Đặt cảnh sống nhàn hạ, hưởng thụ ('rượu sớm trà trưa') đối lập trực diện với thân phận tảo tần, vất vả ('đi nắng về mưa') để tôn vinh đức hy sinh và sự chịu thương chịu khó của người lao động.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Cảnh sống thanh nhàn, sáng uống rượu trưa thưởng trà; thường dùng làm vế tương phản trong ca dao.

Biến thể gần nghĩa trong văn chương cổ điển (Truyện Kiều), thay trà bằng đánh cờ tiêu khiển.

mò cua bắt ốccụm động từ; thành ngữ

Lội ruộng, mương rạch tìm bắt cua ốc; hình ảnh tiêu biểu của công việc mưu sinh tảo tần.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtBan biên soạn VietLayers (Mục từ Rượu sớm trà trưa (Phân tích thi pháp đối ngẫu))
“Ca dao đặt người ta rượu sớm trà trưa bên cạnh thân em đi nắng về mưa để tạo thế tương phản.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Nghệ thuật đối lập hai cảnh đời trong một cặp lục bát truyền thống.

Ca dao Nam BộMục khảo cứu #13

“Trách ai làm cảnh chia phôi, Để em một kiểng hai quê bận lòng.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Nỗi niềm của người con gái lấy chồng xa hoặc người dân tha phương lập nghiệp: thân ở một nơi mà lòng chia đôi nhớ thương cả quê mẹ lẫn quê chồng.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

kiểngdanh từ

Dạng biến âm Nam Bộ của chữ 'cảnh' (do kỵ húy chúa Nguyễn Phúc Chu / Cảnh); trong ca dao có nghĩa là cảnh ngộ, hoàn cảnh hoặc quê cảnh.

bỏ xứ mà điđộng từ (thành ngữ)

Rời bỏ quê hương bản quán để đi lập nghiệp hoặc phiêu bạt phương xa.

sum hiệpđộng từ

Đoàn tụ, gặp lại nhau sau thời gian dài xa cách (dạng đọc Nam Bộ của sum họp).

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtHồ Biểu Chánh (Ai làm được)
“Cháu về ở nhà với ông cho chồng cháu đi làm ăn một đôi năm, nếu may làm giàu được nó trở về vợ chồng sum hiệp an hưởng thanh nhàn vậy chẳng tốt hơn sao?”

Ngữ cảnh chứng liệu: Ước vọng 'vợ chồng sum hiệp' sau những tháng năm 'một kiểng hai quê' trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Ca dao Nam BộMục khảo cứu #14

“Đèn tọa đăng để trước bàn thờ, Vặn lên nó tỏ, vặn xuống nó lờ, Xuống sông hỏi cá, lên bờ hỏi chim, Trách ai làm cho thế nọ xa tìm, Em xa người nghĩa mà nằm điềm chiêm bao.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Một câu 'hò mép' (hò bằng lời nôm na thuần Việt, không dùng điển tích chữ Hán) tuyệt đẹp của vùng Hậu Giang: lấy hình ảnh ngọn đèn tọa đăng vặn tỏ vặn lờ để diễn tả nỗi nhớ nhung thao thức khi xa người thương.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

đèn cầydanh từ

Tên gọi cây nến thắp sáng ở Nam Bộ; cùng với đèn tọa đăng là vật dụng gắn liền với bàn thờ gia tiên.

quân tửdanh từ

Trong ca dao và câu hát huê tình: tiếng người con gái gọi trang trọng chàng trai mình thương mến.

tình tứtính từ

Tình là lòng thương, tứ là ý thơ kín đáo; nét duyên dáng đằm thắm trong câu hát giao duyên.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtSơn Nam (Nói Về Miền Nam (Nhận Xét Về Ca Dao Hậu Giang))
“Trước ánh sáng của nghệ thuật, loại hò mép nôm na (không điển tích, không chữ Hán) vẫn là hình thức cao nhứt, khó thành công nhứt dành riêng cho những người có chân tài.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Sơn Nam đánh giá câu hò 'Đèn tọa đăng' là đỉnh cao của nghệ thuật hò mép bình dân miền Tây.

Hò & Vè phương NamMục khảo cứu #15

“Hò ơ: Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng, Về bến ăn cá, về đồng ăn bông.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Tiếng hò mở đầu phóng khoáng trên sông nước Cửu Long, vẽ nên bức tranh thiên nhiên hào phóng của phương Nam: rẫy có còng, bến sông có cá, cánh đồng mùa nước nổi có bông súng, bông điên điển nuôi sống con người.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

lòng tongdanh từ

Loài cá nhỏ nước ngọt bơi thành đàn ven sông rạch Nam Bộ, gắn liền với bữa cơm quê.

rồng rồngdanh từ

Tên dân gian Nam Bộ gọi đàn cá lóc non màu đỏ tươi đi theo bầy dưới sự dẫn dắt của cá mẹ.

Nhà cửa yên ổn, việc làm ăn vui vẻ giữa vùng đất trù phú thuận thiên.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtBình Nguyên Lộc (Cuống Rún Chưa Lìa)
“Một ngày kia, buồn quá, tôi xách cần ra bờ sông giựt lòng tong chơi.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Khung cảnh đời sống gắn bó mật thiết với con cá, bến sông trong văn học Nam Bộ.

Hò & Vè phương NamMục khảo cứu #16

“Khế với chanh một lòng chua xót, Mật với gừng một ngọt một cay. Đôi ta như chanh với khế, như quế với gừng, Dầu xa nhau nữa cũng đừng tiếng chi!”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Lấy bốn vị chua, xót, ngọt, cay của trái cây và gia vị vườn nhà để ví với đủ mọi cung bậc sướng khổ của tình nghĩa vợ chồng, dặn nhau dù hoàn cảnh chia xa cũng không buông lời trách móc.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Nhẫn nhục chịu đựng nỗi đau khổ, tủi cực trong lòng mà không than vãn.

Cùng một lòng, hợp một ý giữa vợ chồng hoặc bạn bè tri kỷ ('hiệp' là âm Nam Bộ của 'hợp').

Lòng hợp với lòng, ý nghĩ ăn nhịp với nhau một cách tự nhiên.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtBình Nguyên Lộc (Sau Đêm Bố Ráp)
“Hai bà cụ, má của Tâm và má của Quít rất tâm đầu ý hiệp nhau trong lối nấu canh chua như vậy.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Sự hòa hợp từ hương vị món ăn miền Nam đến tình người 'tâm đầu ý hiệp'.

Hò & Vè phương NamMục khảo cứu #17

“Lắng tai nghe vè, Nghe vè cá biển: Chim chìm dưới đáy, Là con cá chim; Lăng xăng như kim, Là con cá chép.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Thể vè bốn chữ gieo vần lưng liên hoàn ('chim' - 'chìm', 'kim' - 'chim'), dùng lối chơi chữ đồng âm và liên tưởng hình dáng để giúp người dân cùng con trẻ nhớ tên các loài thủy sản phương Nam.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

cà riềngđộng từ; tính từ

Từ Nam Bộ tả lối nói hoặc kể chuyện kéo dài, lặp đi lặp lại (thường gặp trong câu ca dao 'cà riềng cà tỏi').

hằng hà sa sốthành ngữ

Nhiều vô kể như cát sông Hằng, thường dùng tả đàn cá tôm đông đúc mùa nước nổi.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtKho văn học Nam Bộ (Dẫn chứng mục từ Hằng hà sa số (VietLayers))
“Hằng hà sa số cá lóc, cá trê cố vùng vẫy, toan lội trở ngược.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Sự trù phú của sản vật tôm cá phương Nam đi vào cả văn xuôi lẫn vè dân gian.

Đồng dao & Hát ruMục khảo cứu #18

“Bống ơi bống! Bống lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta, Đừng ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người. À ơi, Bồng bồng mà nấu canh tôm, Ăn cho mát ruột đến hôm lại bồng.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Lời ru ngọt ngào của người mẹ, người chị Việt Nam kết hợp hình tượng con cá bống hiền lành trong truyện cổ Tấm Cám với nhịp đưa võng 'à ơi', gieo vào tâm hồn trẻ thơ tình thương yêu và lòng nhân hậu từ thuở nằm nôi.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

rung cảmđộng từ; danh từ

Lòng rung lên vì cảm xúc tinh tế, sâu lắng khi nghe câu hát ru hay ca dao quê nhà.

san địnhđộng từ

Sưu tầm, đối chiếu các dị bản rồi sắp xếp lại thành tuyển tập chuẩn mực (như việc san định ca dao).

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtDoãn Quốc Sỹ (Ca Dao Nhi Đồng (Trường Sư Phạm Sài Gòn, 1969))
“Tự ngàn xưa trên mảnh đất hiền hoà này, những người chị thường cất cao giọng ngọt ngào ru ngủ con thơ, em thơ bằng những câu hát êm đềm có ngụ ý về luân lý, phong tục trẻ trung, hồn nhiên.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Khảo luận mở đầu trong bộ Tuyển tập Ca Dao Nhi Đồng (2.418 đoạn ngữ liệu trong kho VietLayers).

Đồng dao & Hát ruMục khảo cứu #19

“Cái cò đi đón cơn mưa, Tối tăm mờ mịt ai đưa cò về. Nước non lận đận một mình, Thân cò lên thác xuống ghềnh bấy nay.”

Ý Nghĩa Câu Ca Dao & Tục Ngữ

Hình tượng con cò trắng lặn lội ven đồng vừa là người bạn ngộ nghĩnh của tuổi thơ trong đồng dao, vừa là biểu tượng nhân cách hóa độc đáo cho người mẹ, người phụ nữ Việt Nam tần tảo sớm hôm.

Giải Nghĩa Từ Ngữ Cốt Lõi (Bấm Để Tra Từ Điển)

Nỗi thương cảm sâu sắc từ tận đáy lòng trước cảnh vất vả của người thân.

vô danhtính từ

Không rõ tên tác giả; chỉ những thi nhân dân gian đã sáng tác nên kho tàng ca dao truyền miệng.

Cụm Dẫn Chứng Văn Học & Học ThuậtDoãn Quốc Sỹ (Ca Dao Nhi Đồng (Chương III: Con Cò Trong Ca Dao))
“Hình ảnh con cò được nhân cách hoá một cách gần gũi, thân mật nhường kia quả là một sự kiện độc đáo của riêng ca dao Việt Nam, khi thì tượng trưng người mẹ quê, khi là cô gái quê, khi là em bé quê.”

Ngữ cảnh chứng liệu: Doãn Quốc Sỹ đối chiếu văn chương nhi đồng quốc tế tại Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ và khẳng định nét độc đáo của hình tượng con cò Việt Nam.

Liên Kết Hai Chiều Với Từ Điển VietLayers

Tra Cứu Nhanh Mục Từ Tục Ngữ, Thành Ngữ & Từ Vựng Ca Dao (74 mục)

Mỗi mục dưới đây đều đã được biên tập hoàn chỉnh kèm định nghĩa, chiết tự Hán Nôm và dẫn chứng văn học Nam Bộ.

ca daoKhái niệm gốc

Ý nghĩa: Chữ Hán viết 歌謠 (ca là hát, dao là bài hát không nhạc đệm): câu hát, bài thơ dân gian truyền miệng theo thể lục bát, nói tình cảm và phong tục quê hương.

“Nhưng hình ảnh của cô lái đò xưa luôn luôn rung cảm mỗi khi câu ca dao trên đây vang lên trong một khoang thuyền.”

Nguồn dẫn chứng: Bình Nguyên Lộc, Những Bước Lang Thang Trên Hè Phố

tục ngữKhái niệm gốc

Ý nghĩa: Chữ Hán viết 俗語: câu nói ngắn gọn, có vần hoặc đối xứng, truyền miệng lâu đời để đúc kết kinh nghiệm thời tiết, lao động và đạo lý làm người.

“Trong xứ mình có câu tục ngữ: Tháng 5 chưa nằm thì sáng, tháng 10 chưa cười thì tối.”

Nguồn dẫn chứng: Kho ngữ liệu Nam Bộ

thành ngữKhái niệm gốc

Ý nghĩa: Nhóm chữ cố định đã quen dùng thành nếp, giàu hình ảnh và nhịp điệu, nói ra là người nghe hiểu ngay hàm ý.

“Cô không nghe câu thành ngữ người ta thường nói: Ăn mày cửa Thánh hay sao?”

Nguồn dẫn chứng: Thẩm Thệ Hà, Đời Tươi Thắm

Ý nghĩa: Lời khuyên nhắc con người không quên công sức, sự giúp đỡ hoặc hy sinh của người đi trước khi mình thụ hưởng thành quả.

“Chủ quán treo câu tục ngữ ăn quả nhớ kẻ trồng cây bên ảnh người dì đã cho anh mượn vốn mở quán.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Khuyên người đời luôn biết ơn cội nguồn, tổ tiên và những người đã góp công tạo dựng thành quả mình đang hưởng.

“Ông nội dặn: Uống nước nhớ nguồn, con làm được gì hôm nay thì đừng quên người từng chỉ dạy.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Khuyên người có hoàn cảnh đủ đầy nên mở lòng chia sẻ, đùm bọc những người đang thiếu thốn hoặc gặp hoạn nạn.

“Nhà mình còn dư gạo, đem một bao qua cho cô Lan đi; lá lành đùm lá rách mà.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Ví sự nỗ lực nhỏ nhưng liên tục, bền bỉ theo năm tháng có thể làm chuyển biến điều tưởng chừng rất khó khăn.

“Má nói: Con cứ luyện viết mỗi tối, nước chảy đá mòn mà.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Động viên người gặp thất bại bình tâm nhìn lại nguyên nhân, sửa đổi cách làm và kiên trì bước tiếp.

“Mẻ bánh đầu bị khét, má cười: Thất bại là mẹ thành công; con coi lại lửa rồi làm lần nữa.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

bôngTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Từ Nam Bộ chỉ hoa của cây cỏ; xuất hiện dày đặc trong ca dao phương Nam (trổ bông, bông sậy, bông điên điển).

“Chờ em cho mãn kiếp chờ, chờ cho rau muống vượt lên bờ trổ bông.”

Nguồn dẫn chứng: Sơn Nam, Nhận Xét Về Ca Dao Hậu Giang

kiểngTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Biến âm kỵ húy của chữ 'cảnh'; ngoài nghĩa cây kiểng, trong ca dao cũ còn giữ nghĩa cảnh ngộ, hoàn cảnh ('một kiểng hai quê').

“Trong câu ca dao một kiểng hai quê, kiểng được hiểu là cảnh ngộ chớ không phải cây cảnh.”

Nguồn dẫn chứng: Khảo cứu phương ngữ Nam Bộ

huê tìnhTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Tình ý trao duyên nam nữ; hát huê tình là lối hát đối đáp giao duyên giữa trai gái lúc cấy lúa, chèo ghe.

“Tối ngày lo hò với hát chuyện trai gái huê tình.”

Nguồn dẫn chứng: Sơn Nam, Biển Cỏ Miền Tây

quân tửTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Người trọng nhân nghĩa theo đạo Nho; trong ca dao và hát huê tình là tiếng cô gái gọi trang trọng chàng trai mình thương.

“Nhưng muốn nên người quân tử, phải làm cho tròn nhân tròn nghĩa.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Tơ hồng vương vấn

sum hiệpTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Dạng đọc Nam Bộ của sum họp: người thân, vợ chồng đoàn tụ sau thời gian xa cách.

“Nếu may làm giàu được nó trở về vợ chồng sum hiệp an hưởng thanh nhàn vậy chẳng tốt hơn sao?”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Ai làm được

liu riuTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Tả dòng nước chảy nhẹ, êm đềm hoặc ngọn lửa nhỏ cháy đều ('Nước chảy liu riu, lục bình trôi líu ríu').

“Ngoại để nồi cá kho trên lửa liu riu cho thịt cá thấm mà không nát.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

líu ríuTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Tả chuyển động quấn quýt nối nhau của lục bình trôi trên sông hoặc tiếng chim kêu nối chuỗi.

“Câu ca dao đặt nước chảy liu riu cạnh lục bình trôi líu ríu để tạo một nhịp cảnh nhỏ nhẹ.”

Nguồn dẫn chứng: Khảo cứu thi pháp ca dao Nam Bộ

lòng tongTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Tên dân gian chỉ loài cá nhỏ ở sông rạch nước ngọt Nam Bộ, hay bơi thành đàn ven bờ, đi vào nhiều câu ca dao, tục ngữ.

“Một ngày kia, buồn quá, tôi xách cần ra bờ sông giựt lòng tong chơi.”

Nguồn dẫn chứng: Bình Nguyên Lộc, Cuống Rún Chưa Lìa

rồng rồngTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Tên dân gian gọi bầy cá lóc non còn đỏ tươi bơi theo đàn trên sông rạch miền Tây.

“Ngoại chỉ đàn cá rồng rồng sát mé cỏ và dặn tụi nhỏ đừng vớt lên chơi.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

nạTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Danh từ tiếng Việt cổ chỉ người mẹ đẻ, bảo lưu trong tục ngữ 'Quen việc nhà nạ, lạ việc nhà chồng'.

“Trong câu tục ngữ, nhà nạ nghĩa là nhà mẹ đẻ, không phải một kiểu nhà riêng.”

Nguồn dẫn chứng: Đối chiếu Đại Nam quấc âm tự vị

nếtTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Tánh tình và cách cư xử đàng hoàng đã thành nếp, nổi tiếng trong câu 'Cái nết đánh chết cái đẹp'.

“Anh còn lạ gì tánh nết của ảnh, ảnh có biết chú ý từng ly từng chút như anh đâu.”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

ngãiTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Âm đọc Nam Bộ của chữ nghĩa (義): đạo lý, tình nghĩa thủy chung, gặp trong tục ngữ 'Tham vàng bỏ ngãi'.

“Nhớ câu kiến ngãi bất vi, làm người thế ấy cũng phi anh hùng.”

Nguồn dẫn chứng: Nguyễn Đình Chiểu, Lục Vân Tiên

ngămTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Lên tiếng răn đe, hăm dọa để người dưới sợ mà giữ phép tắc, gặp trong tục ngữ 'Cha ngăm một tiếng'.

“Trong câu tục ngữ, cha ngăm một tiếng nghĩa là người cha hăm dọa bằng lời, không phải chỉ nhắc nhẹ.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

rauTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Cây lá ăn được; trong tục ngữ 'Rau nào sâu nấy' dùng để ví con cái mang tánh nết giống cha mẹ.

“Mấy năm hẩm hút tương rau, khó nghèo nỡ phụ sang giàu đâu quên.”

Nguồn dẫn chứng: Nguyễn Đình Chiểu, Lục Vân Tiên

rènTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Nung đỏ sắt thép rồi đập thành nông cụ, dao rựa; gắn với tục ngữ 'Thợ rèn không dao ăn trầu'.

“Mười tám ban võ nghệ, nào đợi tập rèn.”

Nguồn dẫn chứng: Nguyễn Đình Chiểu, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc

sãiTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Người đàn ông giữ chùa, lo việc đèn hương (ông sãi, thầy sãi) hoặc người chở đò trong lời cổ và tục ngữ.

“Tôi gởi qua bên Xiêm, nhờ ông sãi cả làm phép.”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

vùaTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Đồ dùng làm bằng nửa sọ dừa để xúc, đong gạo hoặc múc nước trong nếp nhà Nam Bộ xưa.

“Mỗi nhà nên tùy hỷ góp vài vùa gạo để nuôi họ.”

Nguồn dẫn chứng: Sơn Nam, Hương Rừng Cà Mau

cà riềngTừ vựng ca dao

Ý nghĩa: Cách nói kéo dài, kể lể dây cà ra dây muống, gặp trong ca dao và thành ngữ 'cà riềng cà tỏi'.

“Bà Năm cà riềng hoài chuyện đôi dép để sai chỗ.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

mưa chùm mâyTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Cơn mưa bất chợt, phạm vi hẹp và mau tạnh theo lối gọi vùng miền tương ứng với mưa bóng mây.

“Ngoại ở Phú Yên gọi cơn mưa thoáng qua lúc trời còn sáng là mưa chùm mây.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

mưa nấm mốiTừ vựng tục ngữ

Ý nghĩa: Cơn mưa đầu mùa khi trời còn nắng chang chang ở Nam Bộ, gắn liền với mùa nấm mối mọc.

“Ngoại ở Bến Tre gọi cơn mưa trong nắng đầu mùa là mưa nấm mối.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Nhà cửa yên ổn, việc làm ăn vui vẻ, sung túc.

“Ngài hằng lo kế chí vua Thái Tổ, vua Thái Tôn và vua Nhơn Tôn mà giữ gìn biên giới, khai hóa thần dân, bởi vậy dân sự được an cư lạc nghiệp.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Nặng gánh cang thường

Ý nghĩa: Bằng lòng sống yên với phận mình, giữ nếp bình thường không tranh đoạt hơn thua.

“Chàng an phận thủ thường, không dám mong địa vị cao hơn.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Ý và tình

Ý nghĩa: Chuộng cái thiết thực, bền bỉ và chắc chắn hơn vẻ hào nhoáng mau hỏng.

“Ngoại tôi sống theo kiểu ăn chắc mặc bền, mua món nào cũng hỏi có dễ sửa và dùng được lâu không.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Quy luật Dịch lý (陰極陽回): khi cảnh bĩ cực tối tăm đi đến chỗ tận cùng thì vận sáng tất yếu quay trở lại.

“Sau mười lăm năm lưu lạc tận cùng khổ ải, cuộc đời Thúy Kiều chuyển mình theo quy luật âm cực dương hồi.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

ba chớp ba nhángThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Nhìn hoặc nghe một cách hấp tấp, thoáng qua nên chưa nắm rõ đầu đuôi.

“Mầy coi ba chớp ba nháng rồi nói bậy hoài!”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

Ý nghĩa: Nửa tin nửa ngờ, trong bụng còn phân vân chưa dám chắc.

“Nguyệt Nga bán tín bán nghi, Đành liều nhắm mắt theo đi về nhà.”

Nguồn dẫn chứng: Nguyễn Đình Chiểu, Lục Vân Tiên

Ý nghĩa: Thấy người sang trọng, có danh phận thì cố nhận vơ làm bà con quen biết để dựa hơi.

“Người ta bắt quàng làm họ với một tay triệu phú, nhưng không ai lại khoe mình là một ngôi sao lu.”

Nguồn dẫn chứng: Bình Nguyên Lộc, Nhìn Xuân Người Khác

bất tỉnh nhơn sựThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Ngất xỉu, mê man không còn biết chuyện gì chung quanh ('nhơn' là âm đọc Nam Bộ của 'nhân').

“Chừng thấy sóng nhận ghe chìm, nó té xỉu trên đá bất tỉnh nhơn sự.”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

Ý nghĩa: Lẽ bù trừ của tạo hóa: kém hoặc thiệt thòi ở mặt này thì lại được dồi dào, ưu đãi ở mặt khác.

“Hiểu thấu lẽ bỉ sắc tư phong, con người ta biết sống khiêm nhường khi đắc thời và bình tâm khi gặp cảnh thiếu hụt.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

bỏ xứ mà điThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Rời bỏ quê quán nơi mình sanh sống mà ra đi biệt xứ.

“Ông cựu Cai Tổng Ngô Minh Tâm suy sụp, bỏ xứ mà đi hơn 10 năm nay, không ai biết ông đi đâu.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Ông Cử

Ý nghĩa: Nghiến chặt hai hàm răng để ráng nhịn cơn đau thể xác hoặc nỗi uất ức trong lòng.

“Nóng quá, nàng nẩy ngược ra phía trước như người bị bịnh uốn ván hành, và hít hà cắn răng mà chịu.”

Nguồn dẫn chứng: Bình Nguyên Lộc, Hoa Hậu Bồ Đào

chắc lưỡi lắc đầuThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Cử chỉ bật lưỡi kêu tiếng chắc và đưa đầu qua lại, biểu lộ sự tiếc thương, ngao ngán hoặc bất lực.

“Trường lấy làm khó chịu, nên chắc lưỡi lắc đầu mà đứng dậy và khoát tay biểu vợ đừng nói nữa.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Ái tình miếu

châu mày xụ mặtThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Nhíu hai chân mày lại và mặt sa sầm xuống vì giận dỗi hoặc không vừa lòng.

“Cô Quyên châu mày xụ mặt, ngoe ngoảy bỏ đi lại phía xe đậu.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Ý và tình

Ý nghĩa: Cảnh sống rày đây mai đó, phải ăn uống tạm bợ nơi quán xá chợ búa chớ không có bữa cơm gia đình ấm cúng.

“Chạy xe đường dài, chú quen cảnh cơm hàng cháo chợ nhưng vẫn nhớ bữa canh nhà nấu.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Bốn đức tính quý báu của người phụ nữ theo nếp xưa: nữ công khéo léo, dung mạo đoan trang, lời nói lễ phép, đức hạnh vẹn toàn.

“Cô hai là con bà lớn đây, sắc tài tột chúng, mà lại công dung ngôn hạnh vẹn toàn.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Tình mộng

Ý nghĩa: Bướng bỉnh, ngang ngạnh, không chịu nghe lời khuyên bảo.

“Trong lớp duy có trò Hòa nầy khó quá, trò cứng đầu cứng cổ, chẳng bao giờ chịu nghe lời tôi.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Ở theo thời

đánh bò cạpThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Tả hai hàm răng va vào nhau lập cập khi người ta quá lạnh hoặc quá sợ hãi.

“Thằng Được ngồi run tay chân lập cập, miệng đánh bò cạp, lặng thinh một hồi.”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

đánh lô tôThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Tả cảm giác trong bụng hoặc trong ngực đập dồn dập, hồi hộp, bồn chồn lo lắng.

“Tư Cầu làm bộ tĩnh như vậy chớ trong bụng nó cũng thấy hơi đánh lô tô.”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

Ý nghĩa: Nỗi thương xót, đau đớn quặn thắt ở tận bên trong tấm lòng.

“Con liền nhận thấy má khô héo, tiều tụy, con thương quá, nên con đau lòng xót dạ, chịu không nổi.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Vợ già chồng trẻ

Ý nghĩa: Báo đáp công ơn và tình nghĩa của người đã giúp đỡ, cưu mang mình.

“Hổm nay ông tính hoài mà không biết lấy chi đền ơn đáp nghĩa hai người cho vừa.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Chị Đào, Chị Lý

dĩ hòa vi quýThành ngữ

Ý nghĩa: Lấy sự hòa thuận, êm thấm giữa đôi bên làm điều quý trọng nhứt.

“Nhưng thôi, nên dĩ hòa vi quý đi.”

Nguồn dẫn chứng: Dung Sàigòn, Dễ Thương

Ý nghĩa: Phép ứng xử, ăn ở giữa người với người trước muôn mặt của cuộc đời.

“Nên lo đối phó với bao nhiêu việc đối nhân xử thế, về sinh kế cấp bách.”

Nguồn dẫn chứng: Sơn Nam, Thuần Phong Mỹ Tục Việt Nam

đổ mồ hôi xót con mắtThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Làm lụng vất vả cực nhọc đến mức mồ hôi tuôn chảy làm cay xót cả mắt.

“Cha mẹ tôi làm đổ mồ hôi xót con mắt mới có ruộng vườn nhà cửa.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Nhơn tình ấm lạnh

đồng tâm hiệp ýThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Cùng chung một tấm lòng, hợp chung một ý chí ('hiệp' là âm Nam Bộ của 'hợp').

“Từ ấy đến nay tôi có ý muốn kiếm chỗ đặng chấp nối, nhưng vì chưa gặp cô nào đồng tâm hiệp ý.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Bỏ chồng

Ý nghĩa: Rèn luyện nết ăn uống, nói năng, thưa gởi lịch sự và có ý tứ; rút từ câu 'Học ăn, học nói, học gói, học mở'.

“Rồi một cô gái mới học đánh phấn, mới học ăn học nói.”

Nguồn dẫn chứng: Bình Nguyên Lộc, Mưa Thu Nhớ Tằm

Ý nghĩa: Có khởi đầu mà không có kết thúc trọn vẹn; bỏ dở công việc hoặc thiếu thủy chung.

“Vẫn biết người phê bình sẽ chê cha con họ Đỗ hữu thủy vô chung.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Đỗ Nương Nương báo oán

Ý nghĩa: Gắn kết nên duyên vợ chồng, chung sống thủy chung trọn đời.

“Cháu thấy nàng ấy cháu phải lòng, nên cháu xin kết tóc trăm năm với nàng.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Ngọn cỏ gió đùa

lẹ như chớpThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Cử chỉ, hành động diễn ra nhanh tới mức vừa thoáng mắt đã xong ('lẹ' là từ Nam Bộ tương ứng 'nhanh').

“Lẹ như chớp, con chó Vực một nhảy dựng đứng lên không trung ngang tầm đọt sậy.”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

lộng giả thành chơnThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Ban đầu chỉ làm giả hoặc nói đùa, nhưng về sau lại biến thành sự thiệt ('chơn' là âm Nam Bộ của 'chân').

“Hai người giả làm vợ chồng để qua mắt thiên hạ, dè đâu lâu ngày lộng giả thành chơn.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Khuôn phép đạo đức, lẽ phải và trật tự nhân luân trong gia đình cùng xã hội.

“Năm đó nhà vua ra lệnh cấm đá gà vì đề phòng việc ấy hại tới luân thường đạo lý.”

Nguồn dẫn chứng: Sơn Nam, Chuyện Xưa Tích Củ

mắt đổ hào quangThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Hoa mắt, choáng váng tới mức thấy những đốm sáng chớp nhoáng trước mắt vì mệt lả hoặc xúc động mạnh.

“Ngặt vì trong mình còn yếu quá, hễ ngồi lâu mà may thì mệt rồi cặp mắt đổ hào quang không thể may được.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Cư Kỉnh

miệng lằn lưỡi mốiThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Lời đồn đãi, thêm bớt, gièm pha sắc lẻm của người đời khiến kẻ khác mang tiếng oan.

“Bữa nay Giao mừng, lại không thèm sợ miệng lằn lưỡi mối nữa.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Vợ già chồng trẻ

mò cua bắt ốcThành ngữ

Ý nghĩa: Công việc lội bùn ven ruộng, bờ mương tìm bắt cua ốc; biểu tượng cho cuộc mưu sinh lam lũ, tảo tần.

“Nước vừa rút, dì Năm ra mé ruộng mò cua bắt ốc cho bữa cơm chiều.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

mò kim đáy bểThành ngữ

Ý nghĩa: Tìm kiếm một vật hoặc một người giữa phạm vi mênh mông không chút manh mối, gần như vô vọng.

“Chỉ biết căn nhà từng ở Sài Gòn mà không có tên đường hay năm tháng thì tìm lại chẳng khác nào mò kim đáy bể.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Hai bên gia đình thông gia tương xứng nhau về nếp nhà và hoàn cảnh xã hội.

“Gả cô Út cho cậu Quỳnh, ông bà rất đỗi vui mừng vì gặp nơi môn đăng hộ đối.”

Nguồn dẫn chứng: Sơn Nam, Hương Rừng Cà Mau

Ý nghĩa: Đành nuốt nỗi thiệt thòi, đắng cay vào lòng mà bên ngoài vẫn phải giữ vẻ bình thản.

“Bị tính sai tiền mà sợ mất mối, chú đành ngậm bồ hòn làm ngọt trong buổi gặp rồi mang chứng từ đi hỏi sau.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Âm thầm chịu đựng tủi nhục, đau xót trong lòng không thể thổ lộ cùng ai.

“Rằng: Hay thì thật là hay, Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào!”

Nguồn dẫn chứng: Nguyễn Du, Truyện Kiều

nước mắt chảy ròngThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Khóc tuôn thành dòng dài liên tục không dứt ('ròng' gợi dòng nước chảy xuôi một chiều).

“Xe chạy vùn vụt, Chánh Tâm ôm riết thằng Hồi nựng nịu mà nước mắt chảy ròng ròng.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Vì nghĩa vì tình

ốm như tàu láThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Thân hình gầy gò, mảnh mai và xanh xao như tàu lá chuối, lá dừa ('ốm' trong tiếng Nam Bộ là gầy).

“Bà Hội đồng, vì rầu việc nợ nần, nên bịnh ho của bà càng ngày càng thêm, thân thể bà ốm như tàu lá.”

Nguồn dẫn chứng: Hồ Biểu Chánh, Một đời tài sắc

Ý nghĩa: Sáng uống rượu, trưa thưởng trà; tả cảnh sống nhàn tản, thường đặt đối lập với cảnh lao động vất vả trong ca dao.

“Ca dao đặt người ta rượu sớm trà trưa bên cạnh thân em đi nắng về mưa để tạo thế tương phản.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

Ý nghĩa: Khi có hơi men vào người thì lời nói không còn dè giữ, dễ buông lời quá đà hoặc tiết lộ chuyện kín.

“Mới vài ly mà anh đã kể chuyện riêng, đúng là rượu vào lời ra.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

sạch nước cảnThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Đã nắm vững những ngón nghề hoặc quy tắc căn bản, thoát khỏi cảnh bỡ ngỡ ban đầu.

“Chú Tư nói cờ mình chỉ sạch nước cản, gặp tay cao là còn phải học nhiều.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

say chúi mũi chúi láiThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Mượn hình ảnh chiếc ghe chúi cả mũi lẫn lái trên sóng nước để tả dáng người say rượu nghiêng ngả hết biết trời đất.

“Ông khách say chúi mũi chúi lái nên chủ nhà dừng cuộc rượu và nhờ người đưa về.”

Nguồn dẫn chứng: Biên tập chuẩn VietLayers

tâm đầu ý hiệpThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Lòng hợp lòng, ý hợp ý, thấu hiểu và đồng cảm sâu sắc với nhau.

“Hai bà cụ, má của Tâm và má của Quít rất tâm đầu ý hiệp nhau trong lối nấu canh chua như vậy.”

Nguồn dẫn chứng: Bình Nguyên Lộc, Sau Đêm Bố Ráp

thầy thông thầy kýThành ngữ Nam Bộ

Ý nghĩa: Cách gọi chung giới viên chức làm việc bàn giấy (thông ngôn, thư ký) ở Sài Gòn và lục tỉnh thời Pháp thuộc.

“Lớn riết rồi học đặng thi đậu làm thầy thông thầy ký như ba vậy, nghe hôn con.”

Nguồn dẫn chứng: Kho văn học Nam Bộ

Ý nghĩa: Đôi trai gái tương xứng nhau về cả tuổi tác, ngoại hình lẫn phẩm hạnh.

“Thuở ấy, ở xóm kia có chàng thanh niên và cô thiếu nữ rất xứng đôi vừa lứa.”

Nguồn dẫn chứng: Sơn Nam, Chuyện Xưa Tích Củ

Nội Dung Khảo Cứu Chuyên Sâu

4 mục bài bản
Mục 1

Thành ngữ 4 chữ (Thuần Việt & Hán Việt)

Kết cấu cố định bốn âm tiết cân xứng, cô đọng, giàu hình tượng và nhịp điệu hài hòa.

Đặc Điểm Cốt Lõi

  • Cấu trúc đối xứng hai vế cân bằng (AABB hoặc ABCD) tạo nhịp điệu dễ nhớ, dễ truyền đạt.
  • Thành ngữ Thuần Việt gắn liền với thiên nhiên, lao động và kinh nghiệm sông nước (mò cua bắt ốc, đổ mồ hôi xót con mắt, rượu sớm trà trưa, ăn chắc mặc bền).
  • Thành ngữ Hán Việt hàm súc mang theo điển tích, điển cố văn hóa Á Đông (an cư lạc nghiệp, đồng tâm hiệp ý, tâm đầu ý hiệp, hữu thủy vô chung).
  • Chức năng biểu cảm: Giúp câu văn, lời nói tăng sức thuyết phục và gợi hình ảnh sâu sắc.
Công Thức & Quy Tắc Bằng Trắc

[Vế một (2 chữ)] + [Vế hai (2 chữ đối xứng)] | [Hình tượng tự nhiên] -> [Hàm ý nhân sinh]

Dẫn Chứng Văn Học & Ngữ Liệu Kinh Điển

“Cha mẹ tôi làm đổ mồ hôi xót con mắt mới có ruộng vườn nhà cửa, bây giờ quân bá vơ ở đâu nó đến giựt, trời ngó xuống mà coi!”
Hồ Biểu Chánh (Nhơn tình ấm lạnh)

Thành ngữ Nam Bộ 'đổ mồ hôi xót con mắt' khắc họa chân thực công sức lao động cực nhọc dãi nắng dầm mưa để gây dựng cơ nghiệp.

“Người ta rượu sớm trà trưa, Thân em đi nắng về mưa cả ngày.”
Ca dao Việt Nam

Đặt thành ngữ 'rượu sớm trà trưa' (cảnh hưởng nhàn) đối lập trực diện với 'đi nắng về mưa' (cảnh tảo tần) để làm nổi bật đức hy sinh của người lao động.

Mục 2

Tục ngữ đúc kết Nhân sinh và Quy luật Tự nhiên

Những phán đoán ngữ pháp trọn vẹn đúc kết quy luật thời tiết, sản xuất và luân lý đạo đức.

Đặc Điểm Cốt Lõi

  • Khác với thành ngữ (là cụm từ cố định), tục ngữ là một câu hoàn chỉnh biểu thị một bài học, phán đoán hoặc quy luật khách quan.
  • Tục ngữ thời tiết và nông nghiệp: Đúc kết kinh nghiệm mùa màng qua quan sát thiên nhiên ('Tháng năm chưa nằm thì sáng, tháng mười chưa cười thì tối').
  • Tục ngữ đạo đức và phép ứng xử: Tôn vinh tình nghĩa, nhân cách và lòng biết ơn ('Ăn quả nhớ kẻ trồng cây', 'Uống nước nhớ nguồn', 'Lá lành đùm lá rách', 'Cái nết đánh chết cái đẹp').
  • Bảo lưu từ Việt cổ và âm đọc phương Nam: giữ sống những từ cổ như 'nạ' (mẹ đẻ), 'ngãi' (nghĩa), 'rèn' (đập sắt).

Dẫn Chứng Văn Học & Ngữ Liệu Kinh Điển

“Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, Có danh có vọng nhớ thầy khi xưa.”
Tục ngữ và ca dao đạo lý

Câu tục ngữ nêu lên chân lý sống nhân nghĩa muôn đời của người Việt, nhắc nhở lòng tri ân sâu sắc với cội nguồn và người dẫn dắt.

“Quen việc nhà nạ, lạ việc nhà chồng.”
Tục ngữ dân gian Việt Nam

Bảo lưu danh từ cổ 'nạ' (mẹ đẻ), diễn tả sự thông cảm với nỗi bỡ ngỡ của người con gái khi mới về làm dâu nhà chồng.

Mục 3

Ca dao & Điệu Hò sông nước Nam Bộ

Làn điệu dân ca trữ tình cất lên giữa mênh mang châu thổ sông Cửu Long, chuyên chở ân tình và nỗi niềm lao động.

Đặc Điểm Cốt Lõi

  • Bắt nguồn từ môi trường địa lý sông ngòi chằng chịt và cuộc sống mưu sinh trên sông nước của cư dân phương Nam.
  • Theo khảo cứu của Sơn Nam trong 'Nhận Xét Về Ca Dao Hậu Giang', dân gian Nam Bộ phân định rõ hát đưa em, hát huê tình, hò văn, hò truyện và hò mép (lời nôm na thuần Việt).
  • Các điệu hò tiêu biểu: Hò Đồng Tháp (du dương, ngâm nga ngân dài trên đồng sen), Hò chèo ghe (nhịp nhàng theo mái chèo gợn sóng), Hát huê tình đối đáp nam nữ giao duyên.

Dẫn Chứng Văn Học & Ngữ Liệu Kinh Điển

“Hò ơ: Gió đưa gió đẩy về rẫy ăn còng, Về bến ăn cá, về đồng ăn bông.”
Hò dân gian Nam Bộ

Giọng hò mở đầu bằng tiếng ngân 'Hò ơ' phóng khoáng, tiếp nối bằng câu lục bát mộc mạc khắc họa sự trù phú của sản vật đất phương Nam và tấm lòng gắn bó keo sơn.

“Chờ em cho mãn kiếp chờ, Chờ cho rau muống vượt lên bờ trổ bông. - Rau muống trổ bông lên bờ nó trổ, Ai biểu anh chờ mà anh kể công ơn.”
Sơn Nam (Nói Về Miền Nam - Nhận Xét Về Ca Dao Hậu Giang)

Cặp câu hát đưa em và hát đối đáp tài hoa của vùng Hậu Giang, kết hợp hình ảnh 'rau muống trổ bông' rất đỗi thân thuộc với sự lanh trí, hóm hỉnh.

Mục 4

Vè dân gian & Đồng dao truyền khẩu

Thể loại văn vần dân gian có vần điệu dồn dập, dùng để kể chuyện, ghi chép thế sự và truyền đạt kinh nghiệm thực tế.

Đặc Điểm Cốt Lõi

  • Thể câu ngắn gọn bốn chữ hoặc vần lưng liên hoàn, nhịp điệu rộn ràng, dứt khoát như tiếng gõ mõ hoặc tiếng phách.
  • Tính chất phong phú: Vè loài vật (Vè chim, Vè cá biển), Vè hoa quả trái cây Nam Bộ, Vè thời sự lục tỉnh và 171 bài đồng dao trong bộ 'Ca Dao Nhi Đồng' của Doãn Quốc Sỹ.
  • Tác dụng giáo dục: Như một cuốn bách khoa thư truyền khẩu giúp con trẻ và người dân thuộc nằm lòng tên gọi và đặc tính vạn vật.

Dẫn Chứng Văn Học & Ngữ Liệu Kinh Điển

“Lắng tai nghe vè, Nghe vè cá biển: Chim chìm dưới đáy, Là con cá chim; Lăng xăng như kim, Là con cá chép.”
Vè cá biển Nam Bộ

Nhịp vè bốn chữ rộn rã gieo vần lưng ('chim' - 'chìm'), vừa tả hình dáng vừa chơi chữ độc đáo dựa trên tên gọi các loài cá.

“Bống ơi bống! Bống lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta, Đừng ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người.”
Doãn Quốc Sỹ (Tuyển tập Ca Dao Nhi Đồng, Sài Gòn 1969)

Đồng dao và lời hát ru nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ Việt Nam bằng lòng nhân hậu và sự gắn bó với thiên nhiên quanh nhà.

Trụ cột trướcNghệ thuật Tu từ và Nói láy
Trụ cột tiếp theoNgữ âm & Thanh điệu