Khi từ điển ghi là chưa rõ thì hiểu sao?

Chưa rõ nghĩa là gì?

Nghĩa là chưa có đủ chứng cứ để kết luận phần ấy, dù các phần khác của mục từ đã đủ. Chưa rõ không phải không biết gì: mục từ vẫn ghi nghĩa, cách dùng, ví dụ, nhãn. Chỉ chỗ chưa đủ chứng cứ thì từ điển nói thẳng là chưa đủ.

Chưa rõ hay xuất hiện ở phần nào?

Nhiều nhất ở phần nguồn gốc, vì nguồn gốc là chỗ cần chứng cứ khó nhất: từ gốc còn đối chiếu được, đường tiếp xúc thật, và không giải thích được bằng tiếng Việt. Cũng có ở phần chữ Hán và chữ Nôm, khi không xác định được chữ, và ở niên đại khi chưa có chứng liệu sớm.

nguồn gốc

Lớp từ chưa xác định, hoặc có giả thuyết chưa kiểm.

chữ Hán, chữ Nôm

Chưa tìm được chữ hoặc có nhiều chữ tranh nhau.

niên đại

Chưa có chứng liệu để đặt mốc.

Vì sao không đoán cho đẹp?

Vì một nguồn gốc đoán sai sẽ được chép lại ở nhiều nơi và rất khó sửa. Người đọc tin từ điển, và từ điển đoán là truyền cái đoán ấy đi với sức nặng của sự thật. Để trống có thể làm mục từ trông thiếu, nhưng nó không truyền đi điều sai.

Tiêu chuẩn để ghi chưa rõ là gì?

Với nguồn gốc: thiếu một trong ba điều kiện nghĩa trùng, đường tiếp xúc, không giải thích được bằng tiếng Việt. Với chữ Hán, chữ Nôm: không có văn bản chép chữ ấy cho từ ấy. Với niên đại: không có chứng liệu có năm. Tiêu chuẩn đặt trước, không đặt theo từng mục.

Chưa rõ có ghi kèm gì không?

Có, khi có giả thuyết: mục ghi giả thuyết ấy, ai đưa ra, và vì sao chưa đủ. Sài Gòn có hai cách giải thích tên, cả hai được ghi kèm chưa rõ. Người đọc thấy được cả những gì đã có, không chỉ thấy chỗ trống.

Chưa rõ khác với có thể ở chỗ nào?

Có thể là khi có hai trong ba điều kiện, tức là có chứng cứ nhưng chưa đủ. Chưa rõ là khi chỉ có tiếng giống hoặc không có gì. Từ điển dùng ba mức: chắc, có thể, chưa rõ, và mỗi mức nói một lượng chứng cứ khác nhau.

Người đọc thường làm gì với chưa rõ?

Đọc phần còn lại của mục, vì nghĩa và cách dùng không phụ thuộc nguồn gốc. Biết nghĩa của cà ràng không cần biết chắc nó gốc gì. Với người dùng từ để nói và viết, chưa rõ ở nguồn gốc không ảnh hưởng gì.

Người viết làm gì với chưa rõ?

Không viết nguồn gốc ấy như sự thật trong bài mình. Nếu cần nhắc, viết là có cách giải thích cho rằng, và nêu đó là giả thuyết. Bài viết chép một nguồn gốc chưa rõ thành sự thật là góp thêm một lần chép sai.

Người nghiên cứu làm gì với chưa rõ?

Coi đó là danh sách việc. Mỗi chỗ chưa rõ là một câu hỏi nghiên cứu đã đặt sẵn, với chứng cứ đã gom và điều kiện còn thiếu ghi rõ. Chọn một chỗ chưa rõ, đi tìm điều kiện còn thiếu, và gửi kết quả về.

Chưa rõ có phải là từ điển kém không?

Ngược lại. Từ điển không có chỗ chưa rõ nào là từ điển đã đoán ở đâu đó, vì với tiếng nói nào cũng có từ chưa ai biết gốc. Số chỗ chưa rõ cho thấy từ điển thật thà tới đâu, không cho thấy nó biết ít tới đâu.

Chưa rõ có đổi thành chắc được không?

Có, khi có chứng cứ mới. Một văn bản cũ chép chữ Nôm cho từ ấy, một ghi âm ở cộng đồng gốc, một công trình đối chiếu đủ ba điều kiện. Từ điển cập nhật mức chắc và ghi chứng cứ nào đã làm mức ấy đổi.

VietLayers có đoán chữ Hán, chữ Nôm không?

Không. Chữ Hán chỉ ghi khi từ Hán Việt có chữ đối chiếu rõ. Chữ Nôm chỉ ghi khi có văn bản Nôm chép chữ ấy cho từ ấy. Không có thì để trống, dù nhìn thì có vẻ dễ đoán. Đây là nguyên tắc từ đầu của từ điển.

Người gửi từ có cần biết nguồn gốc không?

Không. Gửi từ kèm câu và bối cảnh là đủ. Nguồn gốc là việc của người biên tập và người nghiên cứu, và nếu chưa tìm được thì mục từ ghi chưa rõ. Một từ có nghĩa và ví dụ tốt mà nguồn gốc chưa rõ vẫn là một mục từ tốt.

Chưa rõ có ở phần nghĩa không?

Hiếm, và khi có thì ghi khác: nét nghĩa mỏng, tức là nghĩa được ghi từ ít chứng cứ và có thể chưa đúng hết. Nét mỏng vẫn có định nghĩa và ví dụ, chỉ đánh dấu để người đọc biết mức tin. Nghĩa mà không có gì thì mục không công bố.

Nên xem chưa rõ như thế nào?

Như một lời hứa: chỗ này từ điển không nói điều nó không biết. Với người đọc, đó là lý do để tin những chỗ từ điển nói chắc. Với người nghiên cứu, đó là chỗ để bắt đầu. Với tiếng nói, đó là cách giữ cho điều sai không lan.