Hiểu cho đúng
Gọi theo thứ và tục kiêng tên Cả là thế nào?
Người Nam Bộ gọi nhau bằng thứ: anh Ba, dì Sáu, ông Chín. Cách gọi ấy thay cho tên trong phần lớn lời nói hằng ngày, và đi cùng một tục lâu đời là không dùng chữ Cả cho con đầu.
Viết cho người Nam Bộ muốn biết vì sao mình là anh Hai chứ không phải anh Cả, và cho người viết lời thoại.
Gọi theo thứ là gọi thế nào?
Là gọi một người bằng vai ghép với thứ của họ trong nhà cha mẹ, thay cho tên: anh Ba, chị Tư, chú Năm, dì Sáu. Người trong xóm cũng gọi vậy dù không phải họ hàng, với vai ước chừng theo tuổi.
Vì sao gọi thứ thay cho tên?
Vì thứ nói được nhiều hơn tên: nó cho biết người ấy đứng đâu trong nhà, và ghép với vai thì cho biết luôn quan hệ với người nói. Tên khai sinh không cho biết gì trong hai điều đó. Với nếp sống làng xóm, biết người ta đứng đâu quan trọng hơn biết tên.
Tục kiêng tên Cả là gì?
Là nếp không gọi con đầu là Cả mà gọi là Hai, có ở khắp Nam Bộ. Tục này cũ tới mức người Nam Bộ hôm nay không còn thấy nó là kiêng, chỉ thấy Hai là con đầu, thế thôi.
Cách giải thích thứ nhất về tục kiêng Cả là gì?
Là kiêng chữ Cả vì hương cả, chức đứng đầu ban hội tề trong làng xưa ở Nam Bộ. Gọi con mình là Cả nghe như gọi chức của ông hương cả, nên dân làng tránh, và con đầu thành Hai. Cách này được nhắc nhiều nhất và có cơ sở là chức hương cả có thật.
Cách giải thích thứ hai là gì?
Là con cả ở lại quê cũ giữ hương hỏa khi ông bà vào Nam mở đất, nên đứa đầu sinh ở đất mới chỉ là Hai. Cách này kể được lịch sử di dân, nhưng khó chứng minh vì không có văn bản nào ghi rõ, và không giải thích được vì sao mọi nhà đều theo.
Vậy nên viết cách giải thích nào?
Viết cả hai và nói rõ là cách giải thích thường nghe, chưa được chứng minh. Đây là chỗ nhiều bài phổ thông khẳng định chắc nịch một cách, và đó là khẳng định quá điều biết được. Từ điển VietLayers ghi tục kiêng Cả là có thật và nguồn gốc là chưa rõ.
Hương cả là ai?
Là người đứng đầu ban hội tề của làng ở Nam Bộ thời trước, tức là người có vai lớn nhất trong làng. Chữ cả trong hương cả nghĩa là lớn nhất, đứng đầu. Chức này còn trong nhiều địa danh và trong cách gọi ông Cả của người lớn tuổi.
Có ai ở Nam Bộ được gọi là Cả không?
Có, nhưng không phải con đầu: ông Cả là hương cả hoặc người có vai lớn trong làng, và trong vài gia đình gốc khác vùng vẫn có anh Cả theo nếp của họ. Với người gốc Nam Bộ nhiều đời, con đầu là Hai.
Gọi theo thứ với người lạ thì thế nào?
Khi chưa biết thứ, gọi bằng vai ước chừng cộng Hai: anh Hai, chị Hai, chú Hai. Hai ở đây là cách gọi lịch sự với người lạ, không khẳng định người đó là con đầu. Khi biết thứ thật thì đổi sang thứ thật.
Người trong xóm biết thứ của nhau bằng cách nào?
Bằng hỏi và bằng nghe người khác gọi. Câu chú thứ mấy là câu thường và không ai phiền. Ở miền Tây, thứ của một người được cả xóm biết, và trẻ con học thứ của hàng xóm trước khi học tên.
Gọi theo thứ có phân biệt trai gái không?
Không ở phần thứ, có ở phần vai. Thứ đếm chung, còn vai cho biết trai hay gái: anh Ba là trai, chị Ba là gái, cùng thứ Ba. Chú Tư và cô Tư cũng vậy. Nên nghe vai là biết giới, nghe thứ là biết chỗ.
Ghi gọi theo thứ trong bài viết thế nào?
Viết hoa thứ khi nó đứng như tên: anh Hai, dì Út, ông Chín. Viết thường khi nói về thứ như một khái niệm: ổng là con thứ ba. Không viết số thay chữ trong bài viết. Với người thật, ghi cả tên khai sinh nếu bài cần.
Người viết hay sai chỗ nào?
Ba chỗ: cho nhân vật Nam Bộ có anh Cả, cho thứ không khớp tuổi trong cùng nhà, và cho thứ đổi khi nhân vật lập gia đình. Cả ba đều bị người đọc Nam Bộ nhận ra ngay, và cả ba đều tránh được bằng một bảng thứ dựng trước.
Người trẻ ở Sài Gòn còn gọi theo thứ không?
Còn trong nhà, ít hơn ngoài xóm. Trong nhà vẫn anh Hai, dì Út. Ngoài phố, người trẻ gọi tên nhiều hơn vì hàng xóm ít biết nhau. Nhưng về quê thì thứ trở lại ngay, vì cả xóm vẫn gọi vậy.
Nên tìm hiểu thêm ở đâu?
Ở lời kể của người lớn tuổi trong nhà, hỏi họ vì sao mình là Hai, và ở khảo cứu của Sơn Nam về làng xóm Nam Bộ, nơi chức hương cả và nếp gọi thứ được tả trong bối cảnh. Từ điển ghi tục này ở mục cả và mục thứ với nguồn gốc là chưa rõ.
Từ nào ở đây đã có trong từ điển?
Từ nào đã có mục riêng thì bấm được và mở thẳng mục từ đó. Từ chưa bấm được là từ đang chờ biên tập, chưa có mục.
- thứ
- cả
- hương cả
- anh hai
- chú ba
- dì tư
- ông chín
- bà mười
Cùng giải thích cho bài Xưng hô Nam Bộ gọi sao cho đúng vai, còn bài nào?
Một bước trong hành trình hiểu Tiếng miền Nam.