Hiểu cho đúng
Anh Hai, chị Hai là ai?
Anh Hai và chị Hai có hai đời sống. Trong nhà, đó là con đầu lòng, người đứng đầu các em. Ngoài đường, đó là cách người Nam Bộ gọi một người lạ cho lịch sự và thân, không khẳng định gì về thứ của người ấy. Người trong vùng chuyển giữa hai nghĩa không cần nghĩ; người ngoài vùng và người viết thì cần biết rõ để không gán nhầm.
Viết cho người ngoài vùng hay bị gọi anh Hai mà không hiểu, và cho người viết cần dùng cách gọi này đúng chỗ.
Anh Hai trong nhà là ai?
Là con đầu lòng, người có thứ Hai, vì thứ ở Nam Bộ bắt đầu từ Hai. Các em gọi là anh Hai hoặc chị Hai tùy giới. Anh Hai thường được xem là người gánh việc nhà thay cha mẹ khi cần, và cách gọi mang theo cả vai ấy.
Anh Hai ngoài đường là ai?
Là bất kỳ người đàn ông nào ngang tuổi hoặc lớn hơn chút mà người nói muốn gọi cho lịch sự và thân: anh Hai ơi, cho hỏi đường. Ở nghĩa này, Hai không phải thứ, chỉ là cách làm câu gọi mềm hơn anh ơi.
Vì sao người lạ lại được gọi là Hai?
Vì Hai là thứ đầu, thứ đáng kính nhất trong nhà, và gán cho người lạ thứ ấy là nâng người ta lên. Cách gọi này giống như gọi ai là anh lớn: nó không hỏi người ta có phải anh lớn thật không, chỉ tỏ ý trọng.
Làm sao biết đang nghe nghĩa nào?
Bằng bối cảnh. Trong nhà hoặc khi kể về gia đình, anh Hai là con đầu. Ngoài đường, ở quán, ở chợ, với người chưa biết nhau, anh Hai là cách gọi lịch sự. Người bán hàng gọi khách là anh Hai thì chắc chắn là nghĩa thứ hai.
Chị Hai có cả hai nghĩa như anh Hai không?
Có. Trong nhà, chị Hai là con gái đầu lòng. Ngoài đường, chị Hai là cách gọi lịch sự với một phụ nữ ngang tuổi hoặc lớn hơn chút. Cô Hai và bà Hai cũng theo cùng cách với người lớn tuổi hơn.
Người được gọi anh Hai ngoài đường có phiền không?
Không, đó là cách gọi dễ chịu và thân. Người ngoài vùng lần đầu nghe có khi ngạc nhiên vì mình không phải con đầu, nhưng người Nam Bộ không nghĩ vậy khi gọi. Trả lời bình thường là đủ, không cần đính chính thứ của mình.
Người trẻ có gọi nhau là anh Hai không?
Có, đôi khi để đùa hoặc để tỏ ý nể: anh Hai hôm nay ngon quá ta. Ở nghĩa này, anh Hai là cách gọi bạn bè trêu nhau, hơi nhấn vai lớn của người được gọi, và nghe rất Nam Bộ.
Anh Hai có trong tên hiệu, tên quán không?
Có nhiều: quán Anh Hai, cà phê Chị Hai, xe hủ tiếu Anh Hai. Ở đây Hai lấy nghĩa thân và gần, như một cái tên gọi mà ai cũng thấy quen. Tên quán như vậy nói ngay rằng quán ở Nam Bộ và chủ quán muốn gần khách.
Anh Hai ở Sài Gòn có khác anh Hai ở miền Tây không?
Cùng hai nghĩa, khác tần suất. Ở Sài Gòn, nghĩa gọi người lạ dùng rất nhiều ngoài phố và trong quán. Ở miền Tây, cả hai nghĩa dùng đều, và nghĩa con đầu nghe được nhiều hơn vì cả xóm biết thứ của nhau.
Người ngoài vùng có nên gọi anh Hai không?
Nên, khi đang ở Nam Bộ và muốn gọi cho thân. Đây là cách gọi dễ dùng và ít sai nhất với người lạ, vì nó không đòi biết thứ hay tuổi chính xác. Chỉ cần đúng giới và không dùng với người quá lớn tuổi, ở đó nên gọi chú, cô, ông, bà.
Anh Hai có bao giờ là tên khai sinh không?
Hai có thể là tên khai sinh ở một số nhà đặt tên con theo thứ, nhưng anh Hai như một cụm thì là cách gọi, không phải tên. Khi viết về người thật, phân biệt tên khai sinh với cách xóm gọi, và ghi cả hai nếu cần.
Ghi anh Hai trong lời thoại thế nào?
Viết hoa Hai và để cả cụm như một cách gọi: anh Hai ơi. Nếu là nghĩa con đầu, để bối cảnh gia đình làm rõ. Nếu là nghĩa gọi người lạ, để người bán hàng, người hỏi đường dùng nó, người đọc sẽ hiểu ngay.
Người viết hay sai chỗ nào với anh Hai?
Ở chỗ gán nghĩa con đầu cho một anh Hai ngoài đường, rồi dựng cả gia đình quanh đó. Và ở chỗ để nhân vật trong nhà gọi con đầu là anh Cả. Cả hai lỗi đều đến từ việc chưa biết Hai có hai nghĩa.
Có cách gọi nào tương tự anh Hai không?
Có: chú Hai, cô Hai, ông Hai, bà Hai cho người lớn tuổi hơn, đều lấy Hai làm cách gọi lịch sự với người lạ. Và với người trẻ hơn thì em, cưng, con là cách gọi thân thay cho Hai.
Nên học cách gọi này từ đâu?
Từ ngoài chợ, nơi anh Hai chị Hai vang lên suốt ngày ở nghĩa gọi người lạ, và từ trong nhà, nơi anh Hai là con đầu. Nghe một buổi ở mỗi nơi là phân biệt được hai nghĩa, và từ đó dùng không sai.
Từ nào ở đây đã có trong từ điển?
Từ nào đã có mục riêng thì bấm được và mở thẳng mục từ đó. Từ chưa bấm được là từ đang chờ biên tập, chưa có mục.
Cùng giải thích cho bài Xưng hô Nam Bộ gọi sao cho đúng vai, còn bài nào?
Một bước trong hành trình hiểu Tiếng miền Nam.