Vay mượn hay trùng âm: phân biệt thế nào?

Vì sao nghe giống chưa phải là mượn?

Vì mỗi tiếng chỉ có vài trăm âm tiết có thể có, và hai tiếng bất kỳ luôn có nhiều âm tiết trùng nhau do tình cờ. Càng tìm càng thấy giống, và cái thấy ấy không nói gì về nguồn gốc. Nghe giống là điều kiện cần, chưa bao giờ là điều kiện đủ.

Ba điều kiện để nhận một từ là mượn là gì?

Một: nghĩa trùng hoặc gần với từ gốc, không chỉ âm. Hai: có đường tiếp xúc thật giữa hai cộng đồng, ở đúng lĩnh vực của từ. Ba: từ không giải thích được bằng chính tiếng Việt. Cả ba cùng có thì nhận là mượn. Thiếu một thì ghi là có thể.

nghĩa trùng

Cà ràng và từ Khmer chỉ bếp lò: cùng nghĩa, cùng đồ vật.

đường tiếp xúc

Người Việt học nấu trên ghe từ người Khmer: có đường thật.

không giải thích được bằng tiếng Việt

Cà ràng không tách được thành hai tiếng Việt có nghĩa.

Bẫy thứ nhất là gì?

Từ nguyên dân gian: gán nghĩa Việt cho một âm mượn rồi tin đó là gốc. Sầu riêng thành nỗi buồn riêng là ví dụ. Bẫy này ngọt vì câu chuyện hay, và người ta nhớ câu chuyện hơn nhớ chứng cứ.

Bẫy thứ hai là gì?

Chọn tiếng gốc theo ý thích: muốn từ có gốc Mã Lai thì tìm trong tiếng Mã Lai và thế nào cũng thấy một từ giống. Cách chống là tìm trong mọi tiếng có tiếp xúc, và chỉ nhận tiếng nào có đủ ba điều kiện, không phải tiếng nào mình tìm trước.

Bẫy thứ ba là gì?

Lẫn cùng gốc xa với mượn. Tiếng Việt và tiếng Khmer có nhiều từ cùng gốc từ rất xa, không tiếng nào mượn của tiếng nào. Với từ như vậy, nói mượn là sai; nói cùng gốc là đúng. Phân biệt hai điều này cần biết lịch sử của cả hai tiếng.

Bẫy thứ tư là gì?

Mượn qua nhiều chặng mà chỉ thấy chặng cuối. Hủ tiếu có thể từ tiếng Triều Châu qua tiếng Khmer rồi vào tiếng Việt; lì xì từ tiếng Quảng Đông vào tiếng Sài Gòn rồi ra cả nước. Ghi đủ chặng khi biết, và ghi rõ chặng nào chắc.

Từ gốc đã mất thì làm sao?

Đối chiếu với tiếng gốc hiện đại và với văn bản cũ của tiếng ấy nếu có. Nếu cả hai đều không còn từ tương ứng, thì giả thuyết mượn không kiểm được, và từ điển ghi là chưa rõ. Không kiểm được không có nghĩa là sai, chỉ có nghĩa là chưa biết.

Mức chắc ghi thế nào?

Ba mức là đủ: chắc khi có cả ba điều kiện và có văn bản hoặc đồ vật đối chiếu; có thể khi có hai điều kiện; chưa rõ khi chỉ có tiếng giống. Ghi mức chắc cạnh nguồn gốc để người đọc biết tin tới đâu.

Vì sao từ điển hay ghi nguồn gốc sai?

Vì một nguồn gốc nghe hay được chép từ sách này sang sách kia mà không ai kiểm, và sau vài lần chép thì thành sự thật trong mắt người đọc. Từ điển VietLayers ghi chưa rõ khi chưa đủ chứng cứ chính vì lẽ ấy.

Một từ vừa có gốc Hán vừa nghe giống tiếng Khmer thì xử lý sao?

Kiểm gốc Hán trước, vì lớp Hán Việt có chữ Hán để đối chiếu và có từ điển cổ. Nếu gốc Hán đủ ba điều kiện thì tiếng giống Khmer là tình cờ. Nếu gốc Hán yếu, mới xét Khmer. Lớp có chứng cứ mạnh hơn được xét trước.

Địa danh có áp cùng phương pháp không?

Có, và thêm một điều: văn bản cũ chép cái tên ấy. Địa danh học có thêm bản đồ cũ, địa chí, sổ bộ để đối chiếu, và Lê Trung Hoa trình bày phương pháp ấy đủ để tự áp dụng cho từ thường.

Người nghiên cứu ghi nguồn gốc trong bài thế nào?

Với mỗi từ, ghi ba điều kiện đã kiểm được điều nào, nguồn đối chiếu, và mức chắc. Chia bảng thành chắc, có thể, chưa rõ. Người đọc thấy ngay từ nào là kết luận, từ nào là gợi ý, và có thể kiểm lại từng dòng.

Từ nguyên dân gian có nên ghi không?

Nên, nhưng ghi đúng chỗ: ở phần cách người nói hiểu từ, không ở phần nguồn gốc. Nỗi buồn riêng của sầu riêng cho biết người Việt nghĩ gì về từ ấy, và đó là thông tin có giá trị về đời sống, không phải về gốc.

Người không chuyên có tự kiểm được không?

Được ở mức loại bỏ: nếu từ tách được thành hai tiếng Việt có nghĩa rõ, hoặc không có đường tiếp xúc nào ở lĩnh vực ấy, thì giả thuyết mượn yếu ngay. Bước khẳng định thì cần người biết tiếng gốc, nhưng bước loại bỏ ai cũng làm được.

Từ điển VietLayers áp phương pháp này ra sao?

Mỗi mục từ có phần nguồn gốc ghi lớp, dạng gốc nếu có, đường tiếp xúc, và mức chắc chắn. Từ chỉ có tiếng giống được ghi là chưa rõ, kể cả khi có sách nói khác. Người đọc thấy chỗ trống là thấy chỗ chưa có chứng cứ, không phải chỗ từ điển lười.