Lớp từ Chăm và Mã Lai để lại gì trong tiếng Nam Bộ?

Lớp Chăm và Mã Lai đến Nam Bộ bằng đường nào?

Ba đường: buôn bán ven biển từ rất sớm giữa vùng đất này với các đảo phía nam, cộng đồng người Chăm ở An Giang, và người Mã Lai, người Java từng sống và làm việc ở Sài Gòn thời Pháp thuộc. Cả ba đường đều mỏng so với đường Khmer và đường Hoa.

Vì sao lớp này cần dè dặt nhất?

Vì đường tiếp xúc mỏng và cũ, ít văn bản ghi lại, và tiếng gốc có nhiều từ nghe giống tiếng Việt do cùng vùng. Nghe giống rất dễ, chứng minh rất khó. Nhiều cách giải thích từ nguyên gán gốc Mã Lai chỉ dựa vào tiếng giống, và đó là loại chứng cứ yếu nhất.

Từ nào khá chắc gốc Mã Lai?

Cù lao, từ pulau nghĩa là đảo, được chấp nhận rộng vì nghĩa trùng, âm hợp và có đường biển. Mã tà, từ mata-mata nghĩa là người tuần canh, được chấp nhận vì có đường tiếp xúc rõ ở Sài Gòn thời Pháp thuộc, khi lính tuần gốc Mã Lai có thật.

cù lao

Đảo giữa sông hoặc gần bờ; từ pulau, đảo.

mã tà

Lính tuần canh thời cũ; từ mata-mata; nay là lời cũ.

Chà và là gì?

Là cách người Nam Bộ xưa gọi người gốc Java và nói chung người từ các đảo phía nam, từ tên Java nói trại. Từ này gắn với người bán vải, người gác cổng, người cho vay ở Sài Gòn thời trước, và nay là lời cũ. Gốc từ tên Java là khá chắc.

Sầu riêng có gốc từ đâu?

Được cho là từ tên trái ấy trong tiếng Mã Lai, durian, đi vào tiếng Việt và được đọc lại thành hai tiếng Việt có nghĩa là nỗi buồn riêng. Cách đọc lại ấy là một ví dụ đẹp về từ nguyên dân gian: người nói gán nghĩa Việt cho một âm mượn. Gốc Mã Lai là khá chắc, và câu chuyện nỗi buồn riêng là chuyện kể.

Từ nguyên dân gian là gì?

Là khi người nói giải thích một từ mượn bằng những tiếng Việt nghe giống, rồi tin đó là gốc. Sầu riêng thành nỗi buồn riêng là như vậy. Từ nguyên dân gian không sai về mặt đời sống, vì nó cho thấy người ta nghĩ gì về từ, nhưng không phải nguồn gốc thật.

Từ nào chỉ là giả thuyết?

Nhiều từ về cây trái và biển được gán gốc Mã Lai trong các công trình rộng, nhất là của Bình Nguyên Lộc, mà chưa có chứng cứ từng từ. Với những từ ấy, từ điển ghi là có giả thuyết gốc Mã Lai và ghi mức chắc thấp, không ghi như kết luận.

Lớp Chăm để lại gì?

Rất ít trong tiếng Nam Bộ nói chung, chủ yếu ở vùng An Giang nơi có cộng đồng người Chăm: một số từ về lễ, về nghề dệt, và cách gọi trong cộng đồng. Ngoài vùng ấy, dấu vết Chăm ở Nam Bộ mờ và chưa được nghiên cứu đủ.

Xà rông là Khmer, Chăm hay Mã Lai?

Từ này có ở cả ba tiếng với cùng nghĩa là váy quấn, nên khó nói tiếng Việt mượn từ tiếng nào. Ở miền Tây, đường Khmer là gần nhất. Từ điển ghi gốc chung của vùng và nói rõ chưa tách được nguồn.

Đọc Bình Nguyên Lộc về lớp Mã Lai thế nào?

Như một giả thuyết rộng và táo bạo, có ích để biết hướng, không có ích để kết luận từng từ. Ông ghép nhiều từ bằng tiếng giống và bằng suy luận, và phần lớn chưa được kiểm bằng phương pháp hiện đại. Đọc ông rồi kiểm từng từ bằng ba điều kiện.

Ba điều kiện để nhận một từ là mượn là gì?

Nghĩa trùng hoặc gần với từ gốc, có đường tiếp xúc thật giữa hai cộng đồng, và từ không giải thích được bằng chính tiếng Việt. Với lớp Chăm và Mã Lai, điều kiện thứ hai là chỗ yếu nhất, vì đường tiếp xúc mỏng và ít văn bản.

Từ nào hay bị gán nhầm gốc Mã Lai?

Từ Việt gốc có âm lạ, từ gốc Khmer, và từ về biển mà người ta nghĩ phải mượn từ dân đi biển. Với những từ ấy, thiếu đường tiếp xúc cụ thể thì chỉ nên ghi là chưa rõ.

Lớp này có ở Sài Gòn hay miền Tây nhiều hơn?

Mã tà, chà và là của Sài Gòn thời Pháp thuộc. Cù lao là của cả vùng sông nước. Dấu vết Chăm là của An Giang. Không có vùng nào lớp này dày, và đó là lý do nó là lớp mượn mỏng nhất ở Nam Bộ.

Từ điển ghi lớp này thế nào?

Ghi từ nào khá chắc với đường tiếp xúc rõ, ghi từ nào là giả thuyết với mức chắc thấp và tên người đưa ra giả thuyết, và ghi chưa rõ cho từ chỉ có tiếng giống. Từ điển VietLayers không chọn cách giải thích hay khi chứng cứ chưa đủ.

Nên đọc gì thêm?

Lê Trung Hoa để có phương pháp, Bình Nguyên Lộc để biết giả thuyết, và phần nguồn gốc trong từng mục từ để thấy mức chắc. Người muốn đi sâu nên học đủ tiếng Mã Lai hoặc tiếng Chăm để tự đối chiếu, vì lớp này không có đường tắt.